Formularz kontaktowy

Imię i nazwisko:
Firma:
E-mail:
Telefon:

Tutaj wpisz swoją wiadomość ...

Rdzenni mieszkańcy Sądecczyzny

Ludność pochodzenia żydowskiego

Nowy Sącz

Pierwsze wzmianki o ludności pochodzenia żydowskiego mieszkającej w Nowym Sączu pochodzą z 1469 i 1503 roku. Gmina żydowska istniała przed 1676 rokiem. Zgodnie z wolą Zygmunta III Żydzi mieli brać udział na równi z mieszczanami w odbudowie umocnień miejskich.

W 1765 Stanisław August potwierdził przywileje z lat 1673, 1699, 1754, zgodnie z którymi ludność pochodzenia żydowskiego miała m.in. prawo wznosić swoje domy na pustych działkach. W 1746 roku - wybudowano Wielką Synagogę. W roku 1765 mieszkało tu 609 osób pochodzenia żydowskiego, w XIX wieku była wydzielona dzielnica żydowska.

Wkrótce Nowy Sącz stał się ważnym ośrodkiem myśli i nauki chasydzkiej, odkąd w 1830 roku założył tutaj swój dwór cadyk Chaim Halberstam (Chaim ben Arie Lejb Halberstam,1793-1876, szwagier rabina Majzelsa z Krakowa), twórca nowego kierunku w chasydyzmie, zwolennik skromności i prostoty w życiu codziennym. Chasydów sądeckich i ich zwolenników w innych miastach zwano potocznie Zanzer Chasidim. W 1880 roku było 5163 osób pochodzenia żydowskiego (46% ludności), zajmujących się krawiectwem, grawernictwem, handlem drewnem i produktami rolnymi. Pod koniec XIX wieku zostało założone gimnazjum fundacji barona Hirscha.

W 1910 roku było 7990 osób pochodzenia żydowskiego (32% ludności), w 1921 roku - 9009 osób pochodzenia żydowskiego (34%). Istniały różnego rodzaju towarzystwa dobroczynne, sierociniec, chóry, biblioteki, Stowarzyszenie Teatralne ITAG, okresowo działający teatr, kluby sportowe "Makabi" i "Spartakus", korporacje kupieckie i związki zawodowe. Działały partie polityczne, najsilniejsza Agudat Israel, Mizrachi, Hitachdut, Histadrut Hacijonit, Poale Syjon (frakcja prawicowa i lewicowa) oraz Bund. Tuż przed wybuchem wojny żyło tu około 10 tys. Osób pochodzenia żydowskiego, nadto 5 tys. w okolicy miasta.

Od początku okupacji ludność pochodzenia żydowskiego przymuszano do niewolniczej pracy m.in. w obozach poza miastem w Chełmcu, Lipiu, Rożnowie, Rytrze, a także w warsztatach na terenie getta. Granice dzielnicy zamkniętej wytyczono ostatecznie w 1941 roku. Składała się ona z dwóch części: pierwszej - w centrum miasta i drugiej w dzielnicy Piekło. Pierwsza egzekucja ludności żydowskiej miała miejsce w maju 1940 roku, następne w styczniu, czerwcu i sierpniu 1941. Do Oświęcimia wysłano grupę nowosądeckich rabinów. Kilkaset osób rozstrzelano 29 kwietnia 1942 roku na cmentarzu żydowskim, kilkuset poza miastem - w Rdziostowie i Mszanie Dolnej. W sierpniu 1942 roku nastąpiła likwidacja getta i deportacja ludności żydowskiej do obozu zagłady w Bełżcu. Z mieszkańców getta ocalały tylko pojedyncze osoby ukrywające się głównie w miejscowościach podsądeckich.

Gmina Krynica Zdrój

Pierwsi Żydzi pojawili się w Krynicy w ostatnich latach XVIII wieku, a dziewiętnastowieczny rozwój uzdrowiska spowodował ich masowy napływ. Krynica była ulubionym uzdrowiskiem żydowskim, frekwencja sięgała kilku tysięcy gości rocznie. W okresie międzywojennym Żydzi sprawowali w uzdrowisku urzędy publiczne, m.in. zastępcą burmistrza był Leon Vogel. W 1941 roku żydowska ludność Krynicy została wywieziona do getta w Nowym Sączu. Większość zginęła w obozie śmierci w Oświęcimiu. W XIX wieku zbudowano w Krynicy dwie synagogi. Jedna z nich znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Kraszewskiego i Polnej. Był to duży ceglany budynek. Została rozebrana w 1940 roku na rozkład Niemców. Druga synagoga stała na wzgórzu przy ulicy Piłsudskiego. Przetrwała ona wojnę, ale opuszczona i nie konserwowana stopniowo popadała w ruinę. W połowie lat sześćdziesiątych rozebrał ją pracownik urzędu miasta a z uzyskanych materiałów powstała willa "Relaks". Ponadto przy ulicy Polnej zachował się kirkut.

Kirkut ul. Polna
Został założony około połowy XIX wieku, na początku XX wieku został uregulowany, powiększony i otoczony murem kamiennym. Zajmuje powierzchnię ok. 30 x 50 m na zboczu silnie pochylonym ku drodze. Ten kirkut był dawniej wykorzystywany jako wysypisko śmieci. Dopiero w 1987 roku został oczyszczony przez uczniów miejscowych szkół w ramach akcji "Posesja". W okresie stanu wojennego władze zamierzały zlikwidować cmentarz i na jego miejscu wznieść sanatorium. Protesty ludności zapobiegły temu aktowi barbarzyństwa. W pierwszych latach wojny na cmentarzu hitlerowcy dokonali egzekucji Żydów krynickich. Planowano postawienie pomnika męczeństwa z rozbitych macew, lecz nie zgodziła się na to gmina żydowska z krakowskiego Kazimierza, w której gestii jest cmentarz - uniemożliwiają to przepisy religii mojżeszowej.

Łemkowie

Najbardziej uznaną w Polsce teorią powstania tej grupy etnicznej, posiadającej własny język, własną kulturę i obyczaje, jest teoria tzw. migracji wołoskich. Zakłada ona, iż począwszy od XII wieku wzdłuż głównego grzbietu Karpat, z terenów dzisiejszej Rumunii rozpoczęła się wędrówka pasterzy wołoskich (kolonizacja wołoska). Ludność ta mieszała się po drodze z ludami ruskimi zamieszkującymi tereny dzisiejszej Ukrainy przejmując i adaptując ich religię i kulturę.

Na terytorium dzisiejszej Polski migracje te dotarły na przełomie XIII i XIV wieku. W swojej wędrówce na zachód pasterze ci doszli aż do terenów Beskidu Śląskiego, proces ten nosił nazwę osadnictwa na prawie wołoskim, jednak im dalej wkraczali oni na terytoria polskie, tym większy wpływ miały na nich obyczaje i wpływy ludności zamieszkującej te tereny. Grupy, które dotarły najdalej na zachód, nie zdołały zachować odrębności etnicznej i kulturowej. Między wiekami XV i XVII, gdy migracje ostatecznie ustały, zaczęły zmieniać się obyczaje ludów napływających. Ostatecznie z pasterzy-wędrowców przekształcili się w osiadłych rolników. W końcu XVI wieku istniała już większość wsi, które widać na XX-wiecznych mapach. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami. Nazwa "Łemko" pojawiła się w początkach XIX wieku i pochodzi od charakterystycznego dla ich języka słowa "łem" (tylko). Pierwotnie używali jej tylko ich sąsiedzi - Bojkowie, lecz wkrótce nazwa ta się przyjęła. Wincenty Pol określał Łemków mianem "Czuchońców", jednak zarówno nazwę, jak i zasięg przez niego podany, etnografowie uważają za "całkowicie fantastyczne".

Drugą teorią o pochodzeniu Łemków jest tzw. teoria białochorwacka. Zakłada ona, że Karpaty były nieprzerwanie zamieszkane przez ludność słowiańską przynajmniej od V w., o czym świadczy m.in. gród w Trzcinicy przy ujściu Ropy do Wisłoki sprzed VII w. Dopiero w VII stuleciu w wyniku napływu ludności zachodniosłowiańskiej, lub naturalnej ekspansji w kierunku żyźniejszych ziem, ludność chorwacka zajęła tereny Dalmacji. Świadczą o tym zapiski anonimowego kontynuatora dzieła "De administrando imperio" cesarza Konstantyna Porfirogeneta, który w rozdziale XXX odnotowuje ich przybycie ze swej ojczyzny Białej Chorwacji, znajdującej się w rejonie dzisiejszego Krakowa. Ta nota była wielokrotnie krytykowana, ale jak się okazuje, równie często popierana. Za przykład może posłużyć kronika P. Rittera Vitezovicia (Kronika aliti spomen vsega svijeta vikov, 1696), który podaje bardzo dokładną lokalizacje wymarszu Chorwatów, miała to być Babia Góra. Cześć pisarzy (np. H. Paszkiewicz, P. R. Magocsi) widzi Chorwatów nad Sanem, a nawet oddaje im gród Przemyśl.

Prawdopodobnie Chorwaci zajmujący długi obszar wzdłuż Karpat zostali rozdzieleni przez silną migrację węgierską i wołoską. Z czasem doszło do asymilacji tych grup i przejęcia religii, jak i w dużym stopniu języka przez arumuńskich Wołochów. Tzw. migracja wołoska od XIII-XIV w. w dużym stopniu była migracją zesłowiańszczonych Wołochów, jak i Słowian/Białochorwatów opuszczających co raz mniej gościnne Królestwo Węgierskie.

Teoria o pochodzeniu białochorwackim jest jedną z podwalin ideologii narodowej karpatorusińskiej. Pierwszy raz została wysunięta przez Słowaka Adama F. Kollára (1718-1783) w dziele Humillium promemoria de ortu, progressu et in Hungaria incolatu gentis Ruthenicae (1749). Kontynuatorami byli m.in.: Ioannik Bazilowicz (1742-1821) oraz Daniel Babil w Historia Diocesana i Ioann Pastelij (1741-1799) w Historia Diocesis Munkatsiensis, jak i De origine Ruthenorum. Obecnie przede wszystkim Paul Robert Magocsi.

Korzystając niemal z tego samego materiału faktograficznego powstała trzecia teoria. Zakłada ona, że Białochorwaci zamieszkiwali Małopolskę, aż po Kraków, z tym że są oni utożsamiani z Rusią Kijowską. Stanowić to ma dowód na etniczny zasięg terytorium ukraińskiego. Rusini zostali zepchnięci w góry przez "ekspansywny katolicyzm", a ostali się jedynie w górach, niezbyt atrakcyjnych dla osadnictwa polskiego. Stąd pochodzić ma Łemkowszczyzna i Ruś Szlachtowska. Ta teoria firmowana jest przede wszystkim nazwiskiem Mykoły Hruszewskiego i J. Tarnowycza.

Czwarta teoria proponuje za przodków trackie plemiona, zamieszkiwały one Karpaty jeszcze w czasach starożytnego Rzymu. Ludność ta miała zajmować się głównie pasterstwem górskim, mimo licznych migracji mieli przetrwać na połoninach niezbyt atrakcyjnych dla plemion przybywających w poszukiwaniu nowych terytoriów. Z czasem mieli zasymilować się ze swoimi słowiańskimi sąsiadami. Świadczyć o tym mają wspólne elementy języka (zwłaszcza terminów związanych z pasterstwem), kultury materialnej. Teoria ta jest marginalizowana ze względu na wiele niespójności wewnętrznych założeń teoretycznych. Wreszcie ostatnia częściowo formułowana przez polskich badaczy międzywojnia (zwłaszcza AL. Bartoszczuk), o polskim pochodzeniu mieszkańców bałtyckiego stoku Karpat. Plemiona lechickie, jak i polska migracja czasów Kazimierza Wielkiego, uległy rusyfikacji w wyniku pozostania pod wpływem cerkwi i słowiańskiego obrządku. Zakłada, że zdecydowana większość ludności była pochodzenia polskiego, a tylko część wołoskiego/prawosławnego.

W latach 90. XX wieku prof. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best zaliczyli tę mniejszość autochtoniczną do narodu karpatoruskiego, twierdzą oni, że na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka około 1 200 000 społeczność o proweniencji karpatoruskiej do której obok Łemków zaliczyli również Bojków i Hucułów, wobec których nie powiodły się próby ukrainizacji oraz, że ludność ta ma nadal poczucie swojej karpatorusińskiej odrębności narodowej z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów.

Jeszcze w czasie II wojny światowej rozpoczęły się, początkowo dobrowolne, wyjazdy Łemków na radziecką Ukrainę oraz w głąb ZSRR. Z czasem przesiedlenia te nabierały charakteru coraz bardziej intensywnego (pod wpływem nacjonalistycznej propagandy ukraińskiej) i wymuszanego (umowa międzypaństwowa między Polską a sowiecką Ukrainą o wymianie ludności). Dopiero jednak Akcja "Wisła" za sprawą oskarżenia ludności łemkowsko-rusińskiej o sprzyjanie rebelii wywołanej przez UPA w 1947 roku spowodowała wysiedlenie praktycznie całej ludności łemkowskiej (ok. 40%) z terenów tzw. Łemkowszczyzny na tzw. Ziemie Odzyskane. W wyniku tego procesu rodziny łemkowskie pozostające w Polsce, na Ukrainie czy w Rosji, często ulegały wynarodowieniu - polonizacji lub ukrainizacji. Mimo wielu utrudnień, starsze pokolenie starało się podtrzymywać rodzimą kulturę i język. Stało się to łatwiejsze szczególnie w Polsce po kolejnych "odwilżach", kiedy Łemkowie, począwszy od 1956 roku, mogli starać się o pozwolenie powrotu na swe rdzenne tereny - pod warunkiem jednak, że ich ziemie i domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski, którymi zasiedlono tereny Łemkowszczyzny.

Obecnie większe skupiska Łemków, którzy identyfikują się z własną grupą znajdują się w następujących miejscowościach małopolski:

Łosie, Krynica -Zdrój, Nowica, Zdynia, Gładyszów, Hańczowa, Uście Gorlickie (dawniej Uście Ruskie), Bartne, Bielanka, Nowy Sącz, Maszkowice, Gorlice, Grybów, Muszyna, Dubne, Królowa Górna (dawniej Królowa Ruska), Bednarka, Rozdziele, Wysowa-Zdrój, Regetów, Konieczna, Kunkowa.